Bir Restorasyon ve İktidar Kampanyası: Süleyman Demirel’in 1991 Seçim Stratejisi

20 Ekim 1991 gecesi sandıklar açıldığında Doğru Yol Partisi yüzde 27,03 oy ve 178 milletvekiliyle birinci sıradaydı. Dört yıl önce yüzde 19,1 oyla 59 milletvekili çıkaran parti, Süleyman Demirel’i yeniden başbakanlığa taşıyacak güce ulaşmıştı. Fakat “tek başına iktidar” hedefi gerçekleşmedi; hükûmet DYP ile SHP arasındaki koalisyonla kurulabildi.

Bu sonuç, 12 Eylül sonrasında kurulan siyasal düzenin gevşediği bir dönemde alındı. Yasakları 1987 referandumuyla kaldırılan eski liderler yeniden yarışıyor, televizyon filmleri ve reklam ajansları seçim çalışmalarında daha büyük yer tutuyordu. DYP’nin başarısını tek bir slogana bağlamak bu nedenle yanıltıcı olur.

1991 kampanyasının asıl başarısı, DYP’yi muhalefet partilerinden biri olmaktan çıkarıp ANAP’ın yerini alabilecek iktidar alternatifi haline getirmesiydi.

Seçimin bağlamı: ANAP yorgunluğu ve merkez sağın liderliği

DYP’nin kampanyası, 1983’ten beri ülkeyi yöneten ANAP’ın yıprandığı bir ortamda yürütüldü. Turgut Özal’ın 1989’da Cumhurbaşkanı seçilmesiyle ANAP’ın hükûmet liderliği önce Yıldırım Akbulut’a, ardından Mesut Yılmaz’a geçti. Yılmaz seçim sırasında hem genel başkanlıkta hem başbakanlıkta yeniydi. Demirel ise krizleri, darbeleri, iktidarı ve muhalefeti yaşamış; rakibinden çok daha tecrübeli bir siyasetçiydi.

Yüksek enflasyon, gelir dağılımındaki bozulma ve ücretlilerin satın alma gücü kaybı muhalefete geniş bir alan açıyordu. DYP, ekonomik şikâyetleri halktan uzaklaşmış ve hesap vermeyen bir iktidar eleştirisine bağladı.

Parti bir yandan ANAP’tan oy almaya, bir yandan da merkez sağın başlıca partisi olduğunu kabul ettirmeye çalıştı. Demokrat Parti–Adalet Partisi mirasını korurken kentli seçmene ve sosyal talepleri artan kesimlere de seslendi.

“21 Ekim sabahı yeni bir Türkiye”

Kampanyanın ana sloganı, seçimden sonraki günü yeni dönemin başlangıcı olarak tarif ediyordu: “21 Ekim sabahı yeni bir Türkiye.” Seçmene verilen tercih açıktı. Eski düzen 20 Ekim’de sandıkta sona erecek, ertesi sabah yenisi başlayacaktı.

DYP, seçimi partiler arasındaki olağan bir yarıştan eski ile yeni arasındaki tercihe çevirmeye çalıştı. Parti kendisini iktidar adayı olarak tanıtırken Demirel’in uzun geçmişini de geçişi yönetebileceğinin kanıtı saydı.

Seçim bildirgesi bu hedefe “Demokrat Büyük Türkiye” adını veriyordu. Yeni anayasa, açık toplum, hukuk reformu, ekonomik istikrar, sosyal devlet ve insan hakları bu başlık altında sıralandı. Bildirgenin uzun metin, özet ve “özetin özeti” olarak üç ayrı biçimde hazırlanması, ayrıntılı programı kısa ve kolay anlaşılır mesajlara dönüştürme çabasını anlatıyordu.

“Konuşan Türkiye”: demokrasi vaadi ve iletişim yöntemi

“Konuşan Türkiye”, 12 Eylül’ün siyasal yasaklarına karşı verilen bir demokratikleşme sözüydü. DYP, halkın yeniden söz sahibi olacağını vaat ediyordu.

Bu ifade Demirel’in iletişim yöntemini de tarif ediyordu. Mitinglerde kalabalığa sorular soruyor, cevap alıyor, bulunduğu yerin sorunlarını sayıyor ve karmaşık meseleleri gündelik benzetmelerle anlatıyordu. Seçmen konuşmanın akışına katılıyordu.

Demirel teknik ekonomi tartışmalarını motor, fren, araba, tarla, ürün ve ev gibi tanıdık nesnelerle anlatıyordu. “Konuşan Türkiye” sözü ile meydandaki soru-cevap düzeni birbirini tamamlıyordu.

Eski siyasetçi değil, tecrübeli yönetici

DYP kampanyasının merkezinde Demirel vardı. Partiden önce onun sesi, şapkası, siyasal geçmişi ve meydan hâkimiyeti akla geliyordu. “Baba” lakabı Demirel’i koruyucu, tecrübeli, otoriter fakat halka yakın bir lider olarak anlatıyordu.

Kampanya Demirel’in yaşını ve uzun geçmişini avantaja çevirdi. Demirel, Mesut Yılmaz’ın gençliğine karşı kendisini “devleti bilen” ve ekonomik kalkınmayı yeniden başlatabilecek yönetici olarak tanıttı. Geçmişi saklanmadı; yeniden iktidara gelmesinin gerekçesi yapıldı.

Fakat “Baba” sözü kampanyanın içinde bir gerilim de yaratıyordu. “Konuşan Türkiye” vatandaşı söz sahibi olmaya çağırırken “devlet baba”, yurttaşı korunacak ve kendisine imkân dağıtılacak kişi sayıyordu. Demokratik katılım sözü ile koruyucu lider beklentisi aynı kişide birleşiyordu.

Rakibi tanımlamak: Mesut Yılmaz’dan çok Özal düzeni

DYP eleştirisini Mesut Yılmaz’la sınırlamadı. Asıl hedef Turgut Özal ve sekiz yıllık ANAP iktidarıydı. Bu tercih yeni genel başkan Yılmaz’ın değişim iddiasını zayıflatıyor, önceki hükûmetlere yönelen tepkiyi ona da taşıyordu.

Demirel, ANAP hükûmetlerini ve Çankaya’yı aynı düzenin parçaları olarak gösterdi. Cumhurbaşkanlığının tarafsızlığı, anayasa ihlali suçlamaları, kayırmacılık ve yolsuzluk iddiaları “hesap sorma” söyleminde birleştirildi. Buradaki stratejik soru “Demirel mi, Mesut Yılmaz mı?” değil, “Özal–ANAP düzeni devam edecek mi?” idi.

Dönemin basınında, Amerikalı reklam ve medya yöneticisi Clifford A. Botway’in Demirel’e diğer partiler üzerinde fazla durmamasını, fakat Özal’ı gündemden düşürmemesini önerdiği yazıldı. Erişilebilen kayıtlar Botway’i kampanyanın yöneticisi değil; mitingleri izleyen, seçmen tepkilerini değerlendiren ve öneriler sunan özel danışman olarak tanımlıyor. Reklam uygulamalarını ise Ax Ajans yürütüyordu.

“Ortadirek”: Farklı kesimlere ortak bir ad vermek

DYP serbest piyasaya karşı çıkmadı; ekonomik dönüşümün bedelini kimin ödediğini tartışmaya açtı. “Ortadirek” sözüyle işçiyi, memuru, çiftçiyi, küçük esnafı, emekliyi, dul ve yetimi aynı siyasal grubun içinde saydı.

“Ortadirek” belirli bir meslek ya da gelir grubunu tarif etmiyordu. Kırsal üreticiyle kentli ücretliyi, esnafla emekliyi “emeğinin karşılığını alamayan halk” adı altında topluyordu. DYP bu sayede geleneksel tarımsal tabanını korurken ANAP’tan uzaklaşan kentli merkez sağ seçmene de seslenebildi.

DYP bu ekonomik eleştiriyi köprü ve otoyol ücretlerinde indirim, peşin verginin kaldırılması, emeklilik düzenlemeleri, işsizlik sigortası ve sağlık hizmetlerine erişim gibi gündelik vaatlerle destekledi.

“İki anahtar”: Programı iki nesneye indirmek

Bir ev ve bir otomobili temsil eden “iki anahtar”, kampanyanın en kalıcı sembolü oldu. Vaat çoğu zaman doğrudan Demirel’e atfedilse de dönem kaydında onu kamuoyuna açıklayan kişi DYP Genel Başkan Yardımcısı Tansu Çiller’di. Demirel daha sonra vaadi sahiplendi ve seçim bildirgesi sunumunun parçası yaptı.

İki anahtar kolay anlatılıyor ve kolay hatırlanıyordu. Ev güvenli bir hayatı, otomobil ise artan refahı ifade ediyordu. Genel bir kalkınma sözü, seçmenin eline alabileceği iki nesneye çevrilmişti.

Bu sadelik daha sonra kampanyanın zayıflığına dönüştü. Seçmenin kolayca hatırladığı iki anahtar, vaat yerine getirilemeyince eleştirinin de hazır simgesi oldu.

500 gün: Değişime takvim vermek

DYP, Türkiye’nin acil sorunlarını 500 gün içinde çözeceğini ileri sürdü. Seçmenin hükûmetten hesap sorabileceği belirli bir süre vardı.

Program; enflasyonun düşürülmesi, gelir dağılımının düzeltilmesi, kamu maliyesinin disipline edilmesi, sağlık sisteminin genişletilmesi, hukuk ve devlet reformu ile sosyal politikanın güçlendirilmesi gibi son derece geniş hedefleri kapsıyordu.

Takvim kampanyaya hız ve kararlılık duygusu verdi. Fakat gerçekçi olmayan beklentiler de yarattı. DYP’nin tek başına iktidar olamaması ve SHP ile koalisyon kurması, programın daha ilk günden pazarlıklarla yürütülmesini gerektirdi.

Demokrasi ile sosyal vaatleri birlikte sunmak

DYP’nin ekonomik vaatlerinin yanında yeni anayasa, açık toplum, bağımsız yargı, İnsan Hakları Bakanlığı, üniversite özerkliği, memurlara sendika hakkı, 12 Eylül hukukunun tasfiyesi ve TRT’nin tarafsızlaştırılması gibi demokratikleşme başlıkları bulunuyordu.

Bu başlıklarla DYP, muhafazakâr merkez sağın dışına çıkarak 12 Eylül düzeninden rahatsız seçmene de seslendi. Seçimden sonra SHP ile kurulan koalisyonun programında da benzer talepler yer aldı.

Bununla birlikte DYP, her konuda daha fazla özgürlük vadetmiyordu. Güvenlik, devlet otoritesi ve ülkenin bölünmez bütünlüğü söz konusu olduğunda sert söylemini korudu. Parti, daha fazla söz hakkı isteyenlerle güçlü devlet bekleyenleri aynı anda ikna etmeye çalışıyordu.

Reklamlarla meydan siyasetini birleştirmek

1991 seçimi, Türkiye’de reklam ajanslarıyla yürütülen profesyonel kampanyaların belirgin biçimde yaygınlaştığı seçim oldu. Televizyon filmleri, gazete ilanları, afişler, sloganlar, müzik ve lider fotoğrafları rekabetin temel araçlarına dönüştü.

DYP, Ax Ajans’la çalıştı; basılı ilanlardan ve reklam filmlerinden yararlandı. Yine de kampanyanın merkezi televizyon stüdyosu değil, Demirel’in çıktığı meydanlardı. Reklamlar Demirel’e yeni bir kimlik vermedi; seçmenin zaten tanıdığı özelliklerini öne çıkardı.

Kampanyanın ayırt edici tarafı, reklam tekniklerini yerel örgütler ve yüz yüze temasla birlikte kullanmasıydı. Demirel meydanda sözüne inandırıcılık kazandırırken reklamlar aynı sözü daha çok seçmene ulaştırdı.

Tabanı korurken kentlere açılmak

DYP’nin başarısı yalnız eski Adalet Partisi seçmeninin yeniden toplanması değildi. Parti 1987’den 1991’e İstanbul’da yüzde 11,9’dan 18,8’e; Ankara’da 14,5’ten 23,3’e; İzmir’de 15,6’dan 27,6’ya; Bursa’da 26,1’den 31,2’ye; Adana’da 19,2’den yüzde 30’a yükseldi.

Bu rakamlar, DYP’nin kırsal ve küçük kent merkezli geleneksel tabanının yanında büyük şehirlerde de büyüdüğünü gösteriyor. Tansu Çiller gibi yeni ve kentli adaylar, sosyal politika vaatleri ve profesyonel reklamlar partinin kentli seçmene seslenmesini kolaylaştırdı.

Kampanyayı başarılı kılan neydi?

1. Rakip açıkça belirlendi: DYP seçimi ANAP düzeninin devamı ile değişim arasındaki tercih olarak sundu.
2. Liderin zayıflığı avantaja çevrildi: Demirel’in yaşı ve geçmişi, eskimişlik değil devlet tecrübesi olarak sunuldu.
3. Demokrasi ile ekonomi birleştirildi: Seçmene hem daha fazla gelir hem daha fazla söz hakkı vaat edildi.
4. Soyut program somutlaştırıldı: İki anahtar, yeşil kart, 500 gün ve 21 Ekim sabahı gibi işaretler kolay hatırlanıyordu.
5. Reklam ile saha birlikte kullanıldı: Reklamlar, Demirel’in yerleşik siyasal kimliğini ve örgütün seçmenle temasını tamamladı.
6. Farklı seçmenlere ortak ad verildi: “Ortadirek” çeşitli meslek ve gelir gruplarını ortak kayıp duygusunda buluşturdu.

Başarının sınırı

DYP yüzde 27 ile birinci olsa da seçmenin yaklaşık dörtte üçünün oyunu alamadı. Parçalanmış parti sistemi içinde öne geçmiş, fakat tek başına iktidar olamamıştı.

Vaatlerin çokluğu kampanyanın daha geniş kesimlere ulaşmasını sağladı fakat hepsini yerine getirmeyi güçleştirdi. Demokratik reformlardan hızlı trene, yeşil karttan iki anahtara kadar uzanan program hemen her seçmene bir şey söylüyor, hükûmete ise karşılanması zor bir beklenti bırakıyordu.

Koalisyon zorunluluğu, ekonomik şartlar ve devlet içindeki direnç 500 günlük programın uygulanmasını güçleştirdi. Seçim sırasında oy kazandıran yüksek beklenti, iktidarda ağır bir yüke dönüştü.

Sonuç: Restorasyon yoluyla değişim

Demirel’in 1991 başarısını parlak vaatler tek başına açıklamaz. ANAP’ın sekiz yıllık iktidarı yıpranmış, parti yeni genel başkanına rağmen geçmişin yükünden kurtulamamıştı. DYP bu ortamda geçim sıkıntısını hükûmet eleştirisine bağladı; demokratikleşme sözü verdi ve Demirel’in tecrübesini değişimin önünde bir engel değil, değişimi yönetebilecek bir birikim olarak anlattı.

Kampanyanın sloganları aynı sözü farklı yollardan tekrarlıyordu: İktidar değişecek, halk yeniden konuşacak ve ekonomik kayıplar telafi edilecekti. Ev ile otomobil bu sözü gündelik hayata, 500 gün ise belirli bir süreye bağlıyordu. Demirel’in meydanlardaki gücü ve parti örgütü, reklamların seçmene ulaştırdığı vaatlere tanıdık bir ses kazandırdı.

Demirel geçmişe dönüş istemedi; geçmişte edindiği tecrübeyi yeniden iktidara gelmesinin gerekçesi yaptı.

DYP seçimi kazandı, merkez sağda ANAP’ın önüne geçti ve Demirel yeniden başbakan oldu. Fakat yüzde 27 oy tek başına hükûmet kurmaya yetmedi. Kampanyanın başarısı ile iktidar gücü arasındaki fark, daha seçim gecesinde ortaya çıkmıştı.

Kaynaklar ve yöntem notu

İlgili yazılar

Dolaylı Tutum StratejisiSavaşta ve Pazarda Yanıltıcılık“Bilgi Veriyorsunuz Ya, O Yüzden”